Сахабыт сирэ барахсан Арассыыйа эбэ хотун биэс гыммыт биирин саҕа киэҥ нэлэмэн сиригэр тайаан сытар. Ол иһин дьон-сэргэ кэлэр-барар, айанныыр кыһалҕата былыргыттан билиҥҥэ диэри үчүгэйдик быһаарыллыбакка турар. Оннооҕор бу XXI үйэҕэ үктэнэн баран сорох улууска сөмөлүөт-бөртөлүөт сылдьыбат буолла. Балаһыанньа ордук хотугу улуустарга кытаанах. Ыраах нэһилиэктэртэн улуус киинигэр диэри кыһынын “Бураанынан” айанныыллар, уунан, сороҕор сатыы да сылдьаллара мэлдьэҕэ суох. Итинник киһи бэркиһиир түбэлтэлэрэ тахсалларын төрүөтүнэн сөмөлүөт-бөртөлүөт тиийбэтэ, көтөр да буоллахтарына, билиэтин сыаната ыарахана туорай мас буолар. Бу кыһалҕа “хайдах эрэ, хаһан эмэ быһаарыллар кыахтааҕа дуу, суоҕа дуу?” диэн ыйытык үөскээтэ. Ол иһин авиация салаатыгар сүүрбэттэн тахса сыл боростуой инженертэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин тырааныспарга уонна сибээскэ миниистирин солбуйааччытыгар тиийэ үүнэн үлэлээбит, кэнники 15 сыл өрөспүүбүлүкэҕэ дьоҕус авиацияны тэрийэр дьарыктаах Иван Владимирович Лукиҥҥа тиийэ сырыттым. Онуоха Иван Владимирович бу курдук кэпсээтэ: – Бу үүммүт 2012 сылга диэри Саха сирин иһигэр көтөр сөмөлүөт билиэтин сыаната түһэригэр кэккэ ыарахан баара. Саамай сүрүн кыһалҕа – Арассыыйаҕа кыра ороскуоттаах, 3-12 миэстэлээх дьоҕус сөмөлүөт оҥоһуллубат. Онон өрөспүүбүлүкэҕэ чэпчэки сыаналаах билиэттээх сөмөлүөт көтөр тиһигин чөлүгэр түһэрэргэ омук дьоҕус сөмөлүөттэрин атыыластахха кыаллар. Ол эрээри бу боппуруос былырыыҥҥа диэри үп өттүнэн ыктарыылаах буолан кыайтарбата. Саҥа омук сөмөлүөттэрин ылар түбэлтэҕэр бэйэлэрин даҕаны добуочча сыаналарыгар 20% таможня пошлината, 20% НДС нолуога эбии ыйааһын буолаллар. Лизиҥҥэ эрэ ылыахха сөп. Оттон лизинг хампаанньалара үптэрэ суох. Кинилэр баантан ылалларыгар анарааҥҥылар уһун кэмнээх (10 сылтан итэҕэһэ суох) кирэдьиити биэрбэттэр. Авиация сайдыытын улаханнык туорайдыыр ити мэһэй дойду авиатордарын унньуктаах уһун туруорсууларын түмүгэр 2011 с. быһаарылынна. РФ бырабыыталыстыбатын дьаһалынан 2 туоннаттан тахса уйуктаах сөмөлүөккэ таможня 20 бырыһыаннаах пошлината уһулунна. 2012 с. Арассыыйа лизиҥҥэ хампаанньалара атыыласпыт сөмөлүөттэригэр пассажирдарын ахсааныттан көрөн уу харчынан субсидия көрүллэр буолла. Бу сэтинньи 20 күнүгэр Маҕан аэропордугар “Сессна Гранд Караван” 9 миэстэлээх сөмөлүөтү аҕалан боруобалаатыбыт. Бу сөмөлүөтү атыылаһарга судаарыстыбаттан 31 мөл. 50 тыһ. солк. субсидия көрүллэр. Ити – сөмөлүөт атыылаһыллар сыанатын 40 бырыһыанын ылар. Дьэ, бу Арассыыйа бырабыыталыстыбатын дьаһала дойдуга дьоҕус авиация сайдар, билиэт сыанатын намтатар кыаҕы үөскэттэ. *** Саҥа балаһыанньаҕа олоҕуран Саха сиригэр дьоҕус авиация сайдар биисинэс-былаанын оҥордубут. Бу үлэҕэ элбэх саха авиаинженерэ уонна пилота, авиацияҕа сыһыаннаах экэнэмиис уонна үп үлэһитэ кэлтэгэй да кэппиэйкэтэ суох көмө-тирэх буоллулар. Былааҥҥа суоттаммытынан, бу үөһээ ахтыллыбыт “Сессна Гранд Караван” сөмөлүөтү атыылаһар түбэлтэбитигэр билиэт сыаната Сангаар, Кэбээйи, Уус Майа, Хаандыга, Өлүөхүмэ, Эдьигээн, Сунтаар, Үөһээ Бүлүү, Бүлүү уонна Ньурба улуустарыгар ырааҕыттан көрөн, билиэт сыаната 19-тан 53 бырыһыаҥҥа тиийэ түһүөн сөп. *** Биир кыһалҕа – табыгастаах усулуобуйалаах лизинг хампаанньатын булуу. Арассыыйа лизиҥҥэ биэрэр хампаанньаларын усулуобуйата ыарахан, билиэт сыанатын улаханнык түһэртэрбэт. Ол иһин олохтоох тэрилтэ усулуобуйатынан уонна бырайыак салайааччыта буоларым быһыытынан, “Туймаада-лизинг” хампаанньаҕа тиийбитим. “Туймаада-лизинг” салайааччыта, Ил Түмэн дьокутаата С.С. Иванов туруорсар боппуруоспун тута өйдөөбүтэ. Биисинэс-былааны үөрэтэн баран, бэйэтин тэрилтэтин сөмөлүөтү лизиҥҥэ биэрэр усулуобуйатын эппитэ. Киин хампаанньалартан сөмөлүөт ыллахха, билиэт сыаната 20 бырыһыан ыарахан буолар. Онон олохтоох тэрилтэбит усулуобуйата ордуга көстөн тахсыбыта. Бу улахан чэпчэтии «Туймаада-лизини» өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата 100 бырыһыан бас билэринэн, үбү хампаанньа устааптаах хапытаалын улаатыннаран киллэрдэҕинэ ситиһиллэр. *** Ырыынак күрэстэһиитэ суох сайдыбат. Биир эрэ хампаанньа көтөр буоллаҕына, монополист тэрилтэ, чааһынай да урбаанньыт сыана түһэригэр интэриэстэрэ суох буолар. Өссө сыл аайы ол-бу биричиинэ булан, үрдэтэ олоруохтара. Онон бу дьоҕус авиация Саха сиригэр авиабилиэт сыаната күрэстэһиинэн түһэр усулуобуйатын үөскэтиэхтээх. Биир хайысхаҕа хас да авиа-хампаанньа көтүөхтээх. Онон, бу экэниэмикэ халбаҥнаабат сокуонун олоххо киллэрэр туһуттан, билиэт намыһах сыанатын хааччыйарга дьоҕус авиацияҕа саҥа авиа-хампаанньаны тэрийии буолар. Бу авиа-хампаанньаны төрүттээччилэр (учредителлэр) хайаан да улуустар дьаһалталара буолара ирдэнэр. Тоҕо диэтэххэ, Арассыыйа Салгыннааҕы кодексынан билиэт сыанатын олохтооччу Арассыыйа авиа-хампаанньалара бэйэлэрэ буолаллар. Күрэстэһии сайдыыта авиабилиэт сыанатын түһэриитин биир чаҕылхай туоһутунан, бары билэргит курдук, Дьокуускай-Москуба хайысхатыгар авиабилиэт сыаната түһүүтүн холобурдуохха сөп. Бүгүҥҥү туругунан Саха сирин олохтоохторо Москубаҕа 8500 солкуобайга көтөн тиийиэхтэрин сөп. Оттон 23-гэр диэри саастаах эдэр дьон уонна 55-тэн аҕа саастаах көлүөнэ Москубаҕа 6450 солкуобайга көтөн тиийиэн сөп. *** Үөһэ этиллибит авиа-хампаанньа тэрийиитин боппуруоһугар төннөр буоллахха, улуустар дьаһалталара авиа-хампаанньа тэрийээччилэрэ (учредителлэрэ) буолалларын быһыытынан, авиабилиэт сыанатын бэйэлэрэ быһаарар кыахтаналлар уонна тэрийбит авиа-хампаанньаларын быһаччы хонтуруоллуур буолаллар. Билигин Арассыыйа бырабыыталыстыбата нэһилиэнньэҕэ авиабилиэт сыанатын салгыы түһэрэр өссө биир суолу үөскэтэн эрэр. 2013 сылтан авиатарифтан НДС төлөбүрүн ылан быраҕар боппуруос үөрэтиллэ сылдьар. Арассыыйа тырааныспарын уонна экэниэмикэтин миниистирдэрэ бу боппуруоһу өйөөн тураллар, билигин Үп министиэристибэтин көрүүтүгэр киирэн сытар. Бу боппуруос кыалыннаҕына, авиабилиэт сыаната өссө 15 бырыһыан кыччыан сөп. Саҥа хампаанньаны тэрийии Саха сирин авиациятыгар 35 саҥа үлэ миэстэтин үөскэтэр. Ол курдук, билигин Саха сиринээҕи лётнай-техническэй училищеҕа биһиги 20 ыччаппыт пилот идэтигэр үөрэнэ сылдьаллар. Кинилэр көтөр быраактыкаларын Бугуруслааннааҕы лётнай училищеҕа “Сессна” сөмөлүөккэ үөрэнэ барыахтаахтар. Онон бу оҕолор үөрэхтэрин бүтэрэн кэллэхтэринэ, төрөөбүт дойдуларыгар үлэлиир кыахтаналлар. *** Биисинэс-былаан быһыытынан саҥа авиа-хампаанньаны тэрийэргэ “Ceсснa Гранд Караван” тииптээх, күүстээх мотуордаах 9 миэстэлээх 3 сөмөлүөтү лизиҥҥэ атыылаһар наада. Кэлин үлэлээн бардаҕына, 3-5 пассажиры тиэйэр алта сөмөлүөт атыылаһыллыахтаах. Билиҥҥитэ бу сөмөлүөттэр таможняларын 20 бырыһыаннаах пошлиналара уһулла уонна субсидияларын боппуруоһа быһаарылла илик. Онон бу мэһэйдэри туоратарга күүстээх үлэни ыытар наада. “Сессна Гранд Караван” сөмөлүөт 1984 сылтан АХШ-ка Канзас штатын Вичита куоратыгар оҥоһуллар. Билиҥҥи туругунан 2412 сөмөлүөт оҥоһуллан, аан дойду 70 араас дойдутугар көтө сылдьар. Итилэртэн уон биир Арассыыйаҕа: Красноярскай кыраайга – 2, Бурятияҕа – 3, Томскай уобаласка – 3 уонна Тюмеҥҥэ – 3 бааллар. Бу сөмөлүөт 1998 с. Хотугу Форум уонна «Малая авиация Саха» тэрилтэ быһаччы туруорсууларынан балаҕан ыйын 14 күнүгэр МАК (Межгосударственный авиационный комитет) С161-С208 нүөмэрдээх сэртипикээтин ылан турар. Онтон 2002 с. кулун тутар 15 күнүгэр РФ Тырааныспарын министиэристибэтэ Арассыыйаҕа көтөр көҥүлүн ылбыта. Билиҥҥи туругунан -40 кыраадыс тымныыга диэри көтөр көҥүллээх. *** Сэтинньи 20 күнүгэр Маҕан аэропордугар боруобалаан көтүү кэнниттэн буолбут төгүрүк остуолга “Сессна” Европатааҕы уонна Арассыыйатааҕы бэрэстэбиитэллэрэ бу кэлэр сыл бэс ыйыгар диэри -54 кыраадыска диэри көтөргө МАК көҥүлүн ылары мэктиэлээтилэр. Даҕатан эттэххэ, бу сөмөлүөт Эмиэрикэҕэ уонна Канадаҕа -54 кыраадыска көтөр көҥүллээх. Өссө биир кэрэхсэбиллээҕэ – бу сөмөлүөт, бары билэр Ан-2-быт курдук -35 кыраадыс тымныыга диэри арыытын эбии сылытыыны (предварительный подогрев масла) эрэйбэт. Онон көтөргө бэлэмнэнэр бириэмэтэ кылгас. Сымнаҕас буордаах уонна оттоох балаһалардаах аэропортарга батыллыбатын диэн «Tundra Tire» диэн кэтит көлөһөлөөх. Көтөр балаһатын уһуна Ан-2 сөмөлүөт киэнин саҕа. Бөҕө, үйэлээх буоларын аан бастакы, 1984 с., оҥоһуллубут сөмөлүөт, билигин даҕаны, ол эбэтэр 28 сыл тухары көтө сылдьара туоһулуур. Көтөр ырааҕа – 1 783 км., чааска 300 км түргэннээх. Хайыһарынан (көлөһөтүгэр кэтиллэ сылдьар) хаарга уонна поплавок (лаппыныах) иилинэн баран ууга түһэр кыахтаах. Ол лаппыныахтара иһиттэн тахсар көлөһөлөрдөөхтөр, олор сөмөлүөтү сиртэн көтөн баран ууга, төттөрү ууттан көтөн баран буорга түһэрэргэ аналлаахтар. Сөмөлүөт мотуора – 1000 чаас, фюзеляһа – 2, көтөр салбаҕа (пропеллера) – 3 уонна радиооборудованиета – 2 сыл оҥорбут фирмалартан мэктиэлээхтэр. Бу саҥа тэриллэр хампаанньа араспысаанньа быһыытынан тыа сиригэр араас хайысханан нэдиэлэҕэ үстүүтэ олохтоох бириэмэнэн сарсыарда 09.00 чаастан киэһэ 20.00 чааска диэри Дьокуускай аэропордуттан көтүүнү оҥоруо. Бу биисинэс-былаан олоххо киирдэҕинэ, улуустар, нэһилиэктэр икки ардыларыгар тохтобула суох сөмөлүөт сырыыта олохтонуо, авиабилиэт сыаната биллэ чэпчииригэр, эмп-томп, таһаҕас, бородуукта, почта кэмигэр таһыллыытыгар, олохтоох туризмы да сайыннарыыга үлэ саҥа миэстэтэ тахсыытыгар көмөлөөх буолуо, – диэн Иван Владимирович эрэнэр. *** Дьоҕус авиация омук дойдуларыгар барыстааҕын дакаастаабыта ыраатта. Ол курдук аҥаардас Эмиэрикэҕэ 200 000 тахса дьоҕус сөмөлүөттэр көтөллөр. Дьоҕус авиация ордук хото Аляскаҕа сайдыбыт. Онон биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр дьоҕус авиация сайдарыгар өрөспүүбүлүкэ салалтата, муниципальнай тэриллиилэр баһылыктара, туһааннаах министиэристибэлэр, биэдимистибэлэр болҕомтолорун ууран, сөптөөх усулуобуйа тэрийэн, дьоҕус сөмөлүөттэри аҕалан тарҕаттахха Саха сирин олохтоохторун олохторун уйгута тупсарыгар улахан көмөнү оҥоруо дии саныыбын. Иннокентий Готовцев, РФ кинематографистарын

Сойууһун чилиэнэ.